जाहिरात
Home » Magazine » Rasik » Article Of Khandesh Ahirani Language

अहिराणीची धूलिचित्र!

रणजित राजपूत | Jan 14, 2012, 23:41PM IST
अहिराणीची धूलिचित्र!

खान्देशातील अजिंठा-वेरूळच्या मनमोहक कलाविष्काराइतकेच जगाचे लक्ष वेधून घेणा-या खान्देशच्या संस्कृतीचे लोकदैवत आणि अहिराणी भाषा हेही अविभाज्य अंग आहेत. लोकदैवत ही तर इथल्या समाजाची प्रतिबिंबेच आहेत. त्यामुळे खान्देशच्या रांगोळी संस्कृतीच्या प्राचीन अवशेषांच्या खुणा लोकदैवतांमध्ये आढळून येतात. खान्देशच्या लोकदैवतांच्या विधी उत्सवातूनच इथल्या रांगोळीच्या विकासक्रमाचा अभ्यास करता येतो. रेषांचा वापर करून गुहेतील भिंतीवर चित्रे काढण्याची कला प्राचीनतम मानली गेली आहे. आदिमानवाच्या मनातील पहिला उद्रेक, स्पंदन गुहाचित्रांतील रेघोट्यांतून व्यक्त झाला आहे. प्राचीन खान्देशच्या भौगोलिक नकाशानुसार वेरूळ, अजिंठा पितळखोरे या ठिकाणी जी भित्तिचित्रे उपलब्ध आहेत, त्यावरून आदिमानवाच्या भावनांचे स्वरूप कळू शकते. भावनांचा संघर्ष हा मानवी जीवनातील सर्वात आकर्षक केंद्रबिंदू आहे. दोन प्राण्यांची झुंज दाखवून हा संघर्ष रेषांतून उतरतो, तर कुठे निर्बल प्राण्यावर सबलाने मिळवलेल्या विजयात तो संघर्ष विजिगीषू रूप घेतो. प्राण्यांच्या अवयवांचे रेखाटन करताना दाखवलेली सूक्ष्मता ही अशा वेळी लक्षणीय असते. या रेखनातून कलात्मकता, सहजता आढळत नाही; पण रेषांचा वापर ज्या दिशेने प्रारंभी झाला ती दिशा मानवी जीवनातील उत्क्रांती ज्या पद्धतीने झाली त्यावर प्रकाश टाकते. त्याचबरोबर भित्तिचित्र काढण्याची ही कला खान्देशातील आजच्या रांगोळी संस्कृतीचे मूळ रूप असल्याचेही दिसून येते. भित्तिचित्रे काढण्याची ही लोककला खान्देशात प्राचीन काळापासून चालत आली आहे. याबाबतचे पुरावे धुळ्यातील राजवाडे संशोधन केंद्रात व समर्थ वाग्देवता मंदिरातही उपलब्ध आहेत. चालुक्य वंशाचा राजा सोमेश्वर याने लिहिलेल्या ‘अभिलाषतीर्थ चिंतामणी’ या ग्रंथात तर या भित्तिचित्रांचा सविस्तर विचार केलेला आढळतो. विद्धचित्र, अविद्धचित्र, रसचित्र व धूलिचित्र (रांगोळी चित्र) असे चार प्रकार त्याने सांगितले आहेत. अशी ही भित्तिचित्रे आजही अहिराणीच्या खेड्यापाड्यांतून पाहायला मिळतात. देवळाच्या गाभाºयात कमानींवर काढलेली धार्मिक चित्रे खान्देशातील अनेक देवळांमधून आढळून येतात. देव ज्या कोनाड्यात ठेवले असतील, तो कोनाडा गेरूच्या लाल रंगाने, चुन्याच्या पांढºया रेषांनी चित्रीत झालेला दिसेल. या रेषांनी कधी तुळशीची पाने, तर कधी मंजिºया दाखवलेल्या असतील, तर कुठे शंख, स्वस्तिक, ओमचे चिन्ह उमटलेले असेल. गोपाळांची घरे अशा भित्तिचित्रांनी खच्चून भरलेली दिसतात. भिंतींच्या खालच्या, वरच्या बाजूला उभ्या-आडव्या रेषांची नक्षी काढलेली असते. नक्षीच्या या दोन रेषांत प्राण्यांची, फुलांची, पक्ष्यांची, पानांची, झाडांची चित्रे काढलेली असतात. गाईची धार काढण्याचा प्रसंग किंवा गाईच्या स्तनातून दूध ओढणारे पाडस हमखास चित्रीत झालेले दिसतात. पोळा हा अहिराणी संस्कृतीत गणला गेलेला महत्त्वाचा सण आहे. पोळ्याच्या आदल्या दिवशी खान्देशी स्त्रिया ‘पिठोळीची पूजा’ करतात. भिंती पोतेºयाने पोतेरतात. त्यावर चुन्याच्या निवळीने अथवा गेरूने विविध प्रकारची चित्रे काढतात. बैलांची जोडी, मोट हाकत असलेला शेतकरी, गवताचा भारा डोक्यावर वाहून नेणारी शेतकरी स्त्री, बैलगाडीतून अन्नधान्य वाहून नेणारा शेतकरी, शेतात पेरलेले धनधान्य यांची चित्रे काढून स्त्रिया त्यांची पूजा करतात. अशा प्रकारची चित्रे जात्याच्या वर्तुळाकार आकाराभोवतीही साकारली जातात. कारण या सर्व धनधान्याला मूर्त आणि खाण्यायोग्य बनवण्याचे काम शतकानुशतके जात्याने केले आहे. अशा या जात्याला या निमित्ताने पूजनीय स्थान अहिराणीच्या संस्कृतीत असल्याचे दिसून येते. जोपर्यंत या पिठोळीची पूजा खान्देशी स्त्री अशा प्रकारे करत नाही, तोपर्यंत खिरा खाणे वर्ज्य असते. या पूजेनंतरच ती शेतातील खिरा खाण्यास प्रारंभ करते. ही सर्व भित्तिचित्रे खान्देशातील अहिराणी संस्कृतीची यथार्थ प्रतिमा आहेत. इथल्या शेतकरी जीवनाला या चित्रांनी किंवा रांगोळी चित्रांनी एक प्रकारचा उद्गार दिला आहे. गौरी, कानबाई, रानबाई, गुलाबाई, गौराई या अस्सल खान्देशी लोकदैवताच्या उत्सवांनी इथल्या रांगोळीला एक मानाचे स्थान प्राप्त करून दिले आहे. या सर्व उत्सवांमध्ये रांगोळी चित्रे, भित्तिचित्रे काढण्याची प्रथा आहे. कानबाईचा उत्सव इथे मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. कानबाईच्या उत्सवापूर्वी घराच्या भिंती, जात्याच्या आजूबाजूची जागा पांढºया मातीने किंवा शेणाने पोतेरतात व भिंत, जमीन ओली असतानाच त्यावर बोटांनीच उत्थित स्वरूपात नक्षी व कानबाईची चित्रे काढतात. शेवटी ओल असतानाच त्यावर चुना किंवा पिठाने उत्थित भागावर रंगकाम केले जाते. या कामासाठी अलीकडे रांगोळीचाही उपयोग काही ठिकाणी केला जातो. एक मात्र खरे आहे की, रेषांना विविध प्रकारचे आकार देण्याचे सामर्थ्य अपरिष्कृत मनातही आहे, त्याची जाणीव या रांगोळी व भित्तिचित्रांमधून होते. रेषा सरळ रूपात अवतरते तेव्हा खंबीर भावना ती व्यक्त करते. हीच रेषा भावनेप्रमाणे जेव्हा विविध आकार शोधते, तेव्हा तिचे रूपही बदलते. सराईत चित्रकाराच्या हाताने उमटणाºया रंगरेषेचे जे कलारूप असेल, तसल्या प्रकारचे रूप या लोककलेतील रेषेला नसते. त्या रेषांमधून त्यांच्या जाणिवा अभिव्यक्त झालेल्या असतात. या रेषांमधला सराईतपणा, धिटाई आपल्याला वेड लावते. ही रेषा कुठे निरुंद, कुठे सैल सुटलेली असेल, तर काही ठिकाणी अत्यंत बांधेसूद रूप घेईल. कारण जाणिवेच्या सूक्ष्म अभेदाची अभिव्यकी कलावंताला करावयाची असते. अपरिष्कृत मनाने निर्माण केलेल्या या भित्तिचित्रांच्या मागे ही कलात्मक जाणीव असणे शक्य नाही, कारण खान्देशी लोककला विशिष्ट आचारधर्मातून उतरलेली आहे. या चित्रांचा ओरखडा किंवा बिंदू आवेशपूर्ण असतो. त्यातील स्पंदनशील, आवेशपूर्ण जीवनच त्या रेषांमागे उभे असते. त्यांच्या दैनंदिन व्यावहारिक व सांस्कृतिक जीवनातून ही भिंतीवरील, जमिनीवरील रांगोळी चित्रांची लोककला खान्देशात आजही जिवंत आहे.

शिल्पकला, प्रत्येक घरात नेहमीच निर्माण होत असतील असे नाही; पण घरातल्या जात्यापासून तर अंगणापर्यंत दिवाळी, दसरा, कानबाई, रानबाई, गुलाबाई, गौराई, गौरी, संगी, लग्नसराई या निमित्ताने रोज सकाळच्या प्रहरी काढलेल्या रांगोळ्यांनी या घरांच्या भिंती, अंगणातील काढलेल्या रांगोळी चित्रांनी खान्देशी मन संस्कारक्षम झाले आहे. ही लोककला कदाचित प्रदर्शनीय नसेल, परिष्कृत मनाला एखाद्या वेळी तिच्यात आकर्षणही वाटणार नाही; पण सामान्य अपरिष्कृत समाजाच्या जीवनात आनंद निर्माण करण्याचे कार्य या लोककलेने निश्चित केले आहे. खान्देशातील घराघरात असलेल्या आचारांचा, विचारांचा आरसा या रांगोळ्या आहेत. त्यासाठी घरात जाऊन संस्कार पाहण्याची गरज नाही. या अंगणात काढलेल्या आणि जात्याला वाहिलेल्या रांगोळ्यांनाच विचारा, त्या तुम्हाला नि:शब्दपणे सारे काही  सांगतील.

ranjitrajput@live.com


वाचकांचे विचार
 
तुमचे विचार पोस्ट करण्यासाठी लॉग ऑन करा.

लॉग ऑन करा:
किंवा
तुमच्याबद्दल सांगा
 
 

दाखविले जाईल

 
 

दाखविले जाईल

 
Code:
6 + 10

 
 
 
जाहिरात

ठळक बातम्या

वाचकांची आवड

 

रंजक बातम्या

जाहिरात
 

बॉलिवूड

 

जीवनमंत्र

 

क्रिकेट

 

बिझनेस

 

हास्ययात्रा

 

फोटो गॅलरी

 
 
Email Print Comment